فقه شافعی دارای ریشه تاریخی در ایران است

1396/10/10 11:09:23

«شیخ یوسف جمالی»استاد حوزه ودانشگاه:

مقدمه:   «شیخ یوسف جمالی» استاد حوزه و دانشگاه متولد سال  1353 در بندرعباس است.وی تحصیلات اولیه ی خود را درمدارس علوم دینی اهل سنت جنوب ازجمله مدرسه دینی بندرعباس ، مدرسه ی علوم دینی سلطان العلماء بستک ومدرسه ی عالی احمدیه اوز(لارستان) در رشته شریعت به پایان رسانید وسپس تحصیلات تکمیلی خود را دردانشکده ی الهیات تهران درفقه شافعی ادامه داد.

شیخ یوسف جمالی هم اکنون مدرس فقه، اصول فقه وتاریخ معاصر دانشکده ی دعوت در مدرسه ی علوم دینی اهل سنت وجماعت بندرعباس می باشند.ایشان عضو شورای مرکزیِ شورای عالی مدارس اهل سنت وجماعت جنوب ایران ورییس نهاد اجتماعی این شورا بوده و سابقا به مدت 6سال نماینده ی هیات فتوای اهل سنت و جماعت جنوب دربندرعباس بوده اند.

گفتگویی اختصاصی در مورد جایگاه فقه شافعی در مدارس علوم دینی اهل سنت جنوب با ایشان تدوین شده که تقدیم خوانندگان می گردد.

لطفا مختصری در مورد فقه اهل سنت توضیح دهید .

فقه اصطلاحا به معنای علم به احکام عملی است که از ادله تفصیلی گرفته می شود . برخی از ادله ی احکام در نزد اهل سنت اتفاقی بوده و بر آن اجماع است ، مانند کتاب، سنت ، قیاس و اجماع . بعضی دیگر از احکام اختلافی است ، مانند استحسان ،قول صحابی و مصالح مرسله . این موارد جزء مبانی استنتاج حکم به حساب می آیند که در هر زمان مجتهدین با بهره گیری از این موارد ، احکام فقهی را استخراج می کنند . طبیعتا قرآن و سنت از جایگاه ویژه ای در نزد اهل سنت برخوردار است و تا زمانی که نصوص از قرآن و سنت وجود داشته باشد ، در فقه به باقی ادله رجوع نمی شود .

مساله اجتهاد چه جایگاهی در فقه اهل سنت دارد ؟

_ اجتهاد از بدو ظهور پیامبر اکرم (ص) و در زمان حیات ایشان و در زمان خلفاء راشدین وجود داشته است . پیامبر اسلام (ص) به برخی از صحابه که آنها را به عنوان مبلغ دین به مناطق مختلف می فرستاد، اجازه اجتهاد می داد و اجتهاد های متفاوت صحابه مورد تایید پیامبر(ص) بوده است. بعد از رحلت پیامبر (ص) و با گسترش سرزمین های اسلامی ، در زمان خلفای راشدین مساله ی اجتهاد وارد مرحله ی تازه تری شد .

اداره ی سرزمین های جدید و حاکمیت شریعت بر این سرزمین ها نیازمند استفاده از اجتهاد بود ، لذا با نگاه به سیر تاریخی می توان نتیجه گرفت که فقه اهل سنت با اجتهاد مشکل خاصی ندارد و همواره از آن استفاده کرده است .

مهمترین مکاتب فقهی در میان اهل سنت کدامیک هستند ؟

 در فقه اهل سنت از ابتدا دو مدرسه بزرگ ظهور کردند . یکی مدرسه ی اهل حدیث که محل فعالیت آن در مدینه بود. این مدرسه مبتنی بر استنباط فقه از حدیث بود و دوم مدرسه اهل رای که در عراق ظهور کرد و امام ابوحنیفه پایه گذار آن بود . در آن زمان عراق محل تلاقی تمدن ها به حساب می آمد و ضروری بود از دیگر روش ها نیز برای استنباط صحیح فقه و صدور فتوا استفاده شود .

این دو مدرسه، خود دارای شعبه ها و شاخه های متفاوتی هستند ، اما برخی از فقهای بزرگ مثل امام شافعی توانستند ترکیبی از مبانی دو مکتب اهل حدیث و اهل رای را ارائه دهند .

در مجموع می توان گفت چه به لحاظ تاکید بر اصل متون ، چه به لحاظ خرد ورزی و عقل گرایی در فقه ، و چه به لحاظ ترکیب سازی این دو روش ، فقهای اهل سنت در تاریخ اسلام پیشگام بوده اند . فقهای اهل سنت در هر یک از این مکاتب ، کتابهای فقهی زیادی را تالیف نمودند که بعدها الگویی برای فقهای دیگر مذاهب شد .

فقه شافعی چه ویژگی منحصر به فردی نسبت به فقه دیگر مذاهب اسلامی دارد ؟

 سخن گفتن در مورد فقه امام شافعی خود بحث مفصلی است که نیازمند گفتگوی مجزایی می باشد ، اما اگر بخواهیم جمع بندی خلاصه ای از فقه امام شافعی داشته باشیم ، این فقه دارای دو ویژگی است که آن را از فقه های دیگر مذاهب اسلامی جدا می کند . اول ، تدوین اصول فقه توسط امام شافعی است . امام شافعی دارای دو کتاب مهم است به نام " الام " و " الرساله " که اصول فقه را در آن بیان می کند . امام شافعی اولین فقیهی است که فقه و استنباط احکام از منابع را دارای اصول مشخص می کند و این اصول به عنوان یک روش و منهج مورد استفاده فقهای شافعی مذهب قرار می گیرد . در حالی که تا قبل از ظهور امام شافعی ، فقه دارای اصول نبوده است و درک شخصی فقیه از منابع فقهی مثل کتاب و سنت ، مبنای صدور فتوا بوده است . پس کار امام شافعی یک کار علمی و تاریخ ساز در فقه اسلامی بوده است .

تاثیر کار امام شافعی نه فقط بر فقهای شافعی مذهب ، بلکه بر فقهای دیگر مذاهب نیز ملموس است . پس از آن بود که فقهای دیگر مذاهب با رعایت اصول فقه به تدوین کتب جامع فقهی در مذاهب خود پرداختند . لذا فقه امام شافعی بطور غیر مستقیم بر فقه دیگر مذاهب اسلامی اعم از اهل سنت و غیر اهل سنت تاثیر داشته است ، در حالی که تا قبل از ظهورامام شافعی ، ما شاهد تدوین و اصول فقه از جانب هیچ فقیه و محدثی نیستیم .

دومین ویژگی فقه امام شافعی خرد گرایی درون فقهی است . فقه امام شافعی در حیات ایشان دارای دو مرحله جدید و قدیم است و روش اصول فقه را برای استنباط متفاوت از فقه و گفتگوی فقهی درون مذهبی باز می کند . لذا نتیجه این می شود که فقه شافعی در طول تاریخ ، فقهی تعامل پذیر بوده است و تنها فقهی است که بدون حمایت حکومت ها یا فشار سیاسی در جوامع مختلف حاکم شده است . 

به عبارت صحیح تر ، حاکمیت دیگر فقه های اسلامی در کشورهایی که اکنون پیروان آن فقه در آن کشورها در اکثریت هستند ، حاصل یک تحول سیاسی و حمایت سیاسی حکومت های وقت و بعضا تحت فشار قرار دادن پیروان دیگر مذاهب بوده است . اما اگر به گستردگی حاکمیت فقه شافعی در سرزمین های اسلامی ، اعم از جنوب شرق آسیا ، خاورمیانه و دیگر نقاط نگاه کنیم ، توسعه فقه شافعی بیش از این که مدیون فشار سیاسی حکام باشد ، مدیون اعتبار فقهی فقهای شافعی مذهب و تلاش دعوتگران شافعی مذهب بوده است .

ارتباط فقه شافعی را با حقوق اسلامی چگونه ارزیابی می کنید ؟

بطور کلی حوزه ی کار فقه گسترده تر از علم حقوق است ، چرا که در فقه به مسائل عبادی نیز پرداخته می شود که این مساله در مباحث حقوقی جایی ندارد . حوزه ی علم حقوق شامل قواعدی است که در ارتباط با مناسبات اجتماعی و اقتصادی وجود دارد . از این جهت وقتی به اثربخشی فقه شافعی ورود پیدا می کنیم می بینیم که در حوزه های مختلف ، انسان های متفکری در مذهب شافعی ظهور کرده اند که سر منشاء تولید علم در حوزه ی خود بوده اند . به عنوان مثال ، شخصیت علمی امام ماوردی در زمینه ی تدوین قواعد علم سیاست تاکنون در جهان اسلام کم نظیر بوده است ، همچنین ظهور افرادی مانند نظام الملک در سیاست، باعث تحول در حوزه ی سیاست در جامعه اسلامی می شود که همه این افراد شافعی مذهب بوده اند . 

از نگاهی دیگر، فقه شافعی به عنوان یک فقه دارای اصول و دارای خرد پذیری درون مذهبی، نقش مهمی در تولید و توسعه حقوق اسلامی داشته است . البته مساله ی حقوق چنان گسترده است که طبیعی است تحول حقوق اسلامی از دایره ی یک مذهب خاص خارج می باشد ، اما اگر نگاه تخصصی به این موضوع داشته باشیم ، فقه امام شافعی نقش مهمی در توسعه ی حقوق عمومی در جهان اسلام داشته است . فقه شافعی سیاستمداران و وزراء برجسته ای را تربیت کرده است . غالب اهل دانش ، مخترعین ، محدثین ، اهل ادب و فرهنگ در جهان اسلام شافعی مذهب بوده اند .

بر مبنای این تحول آفرینی اجتماعی و فرهنگی فقهای شافعی است که در حقوق عمومی نیز، اندیشمندان شافعی مذهب رابطه ی دولت و مردم را با نوشتن کتب سیاسی و حکومت داری تحت عنوان سیاستنامه تدوین کردند . علاوه بر آن ، فقهای شافعی مذهب در تدوین فقه خانواده و معاملات بسیار قوی بوده اند . امام شافعی در کتب خود بطور تخصصی به مساله ی فقه و حقوق در زمینه های مختلف می پردازد و میراث گرانبهایی را برای دیگر فقهای شافعی مذهب بر جای می گذارد . شاگردان امام شافعی و سایر فقهای شافعی مذهب نیز در طول تاریخ ، به پیوند فقه و حقوق اسلامی با صدور فتاوای فقهی مناسب و کاربردی می پردازند و در توسعه حقوق اسلامی نقش آفرینی می کنند . البته این تلاش فقهای شافعی مذهب در خصوص توسعه و حقوق اسلامی نافی تلاش فقهای دیگر مذاهب اسلامی نیست .

فقه حنفی که مبتنی بر فتاوای امام ابو حنیفه است و توسط ابو یوسف تدوین و جمع آوری می شود ، به دلیل تاکید امام ابوحنیفه بر رای در صدور فتوا ، در برخی شاخه های حقوق اسلامی بسیار قوی می باشد . بطوری که می توان گفت فقهای حنفی مذهب در حقوق خصوصی بسیار عمیق کار کرده اند و آثار و فتاوای زیادی را در این زمینه به جوامع اسلامی ارائه داده اند.

در فقه مالکی و حنبلی کمتر چنین توسعه ای را شاهد هستیم . فقهای مالکی مذهب بعدها در اندلس با دیدگاه های نوین به ارائه آثار فقهی می پردازند که غالب این فقها تحت تاثیر روش فقهی امام شافعی بوده اند . قبل از ابن تیمیه ، فقهای حنبلی مذهب مبنای کار خود را دریافت فقه از حدیث قرار می دهند ، اما ابن تیمیه با رعایت اصول فقهی در حقوق معاملات و حقوق مدنی فتواهای بدیعی را ارائه می دهد .

 

اکنون بسیاری از پیروان اهل سنت در ایران شافعی مذهب هستند ، فقه شافعی در میان اهل سنت ایران چه جایگاه تاریخی دارد ؟

_ ایرانی ها ابتدا توسط شاگردان امام شافعی در خراسان با مذهب شافعی آشنا شدند . گفته می شود اولین کسانی که مذهب شافعی را به ایران معرفی کردند ، "ابو عبدالله محمد بن نصر مروزی" و " احمد بن عمر بن سریج " بودند که فعالیت آنها به اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم بر می گردد . در مدت کوتاهی بعد از ورود مذهب شافعی به ایران تقریبا کل جغرافیای آن زمان ایران تحت تاثیر این فقه قرار می گیرد .

عوامل رشد سریع فقه شافعی را می توان به دو دسته تقسیم کرد : عوامل درونی و عوامل بیرونی . از جمله عوامل درونی می توان به شخصیت و دانش خود امام شافعی و توانایی های فقهی ، کتب علمی مذهب و مناظرات علمی ایشان اشاره کرد . امام شافعی در فقه بسیار پیچیده عمل کرده است و فتواهای او برای قرنها راهگشا بوده است . علاوه بر آن ایشان دارای آثار علمی و مکتوب است که قبل از ایشان هیچ فقیهی نتوانسته این آثار را به وجود بیاورد . اما عوامل بیرونی، شاگردان امام شافعی ، تلاش برخی شخصیت های تاثیرگذارمثل خواجه نظام الملک و وجود مراکز علمی و فرهنگی به عنوان قویترین عامل های گسترش مذهب شافعی در ایران به شمار می رود .

فقه شافعی در ایران دارای ریشه های تاریخی زیادی است . بسیاری از محدثان و فقهای به نام شافعی مذهب ، ایرانی هستند . برای قرن ها مذهب شافعی در ایران ، مذهب اکثر مردم ایران بوده است . نه فقط ظهور فقه شافعی ، بلکه توسعه فقه شافعی نیز در ایران دارای ریشه های تاریخی است . فقه شافعی ، فقهی دگر پذیر و خرد پذیر است و این فقه در سرزمینی مثل ایران که دارای تمدن و فرهنگ تاریخی و محل تلاقی تمدن ها و فرهنگ های ملت های مختلف بوده است ، بسیار مناسب بوده است . ورود فقه شافعی به ایران بدون هر گونه فشار سیاسی صورت گرفته است . داعیان این فقه و فقهای به نام آن با ارائه آثار و فتاوای مهم و بزرگ نقش مهمی در توسعه ی این فقه در ایران داشته اند .

بعدها در ایران مدارسی راه اندازی می شود ، تحت عنوان نظامیه که فقه شافعی در آن، فقه غالب بوده است . این مدارس توسط بزرگترین فقهای شافعی مذهب عصر خود اداره می شدند . این مدارس نقش مهمی در تربیت فقها و ائمه جمعه شافعی مذهب داشتند . بدنبال آن توسعه و برتری علمی فقه شافعی در ایران سبب توسعه و انتقال فقه شافعی از ایران به دیگر مناطق جهان اسلام می شود .

در نهایت فقه شافعی توسط بازرگانان ایرانی و عرب و هندی به جنوب شرق آسیا رفت و توسعه اسلام بر مبنای فقه شافعی در این سرزمین را به همراه داشت . لذا فقه شافعی در جنوب شرق آسیا (اندونزی، مالزی ، تایلند و دیگر کشورهای این حوزه ) بسیار متاثر از فقه شافعی در ایران در قرن 5 و 6 هجری است .

بطور کلی وجود بزرگان فقه شافعی در ایران مثل امام الحرمین جوینی ، امام محمد غزالی ، ابوشجاع اصفهانی ، ابونعیم اصفهانی ، قاضی بیضاوی و ... که هر یک در زمان خود از علما و فقها و قضات بزرگ بوده اند ، سبب تحکیم فقه شافعی در ایران و توسعه فقه شافعی از ایران به دیگر مناطق شده است . در یک نتیجه گیری می توان گفت ، فقه شافعی  همواره فقه غالب در ایران بوده و از قرن 10 هجری به بعد بدلیل فشار سیاسی صفویان و موج مهاجرت فقهای شافعی مذهب از ایران ، در نهایت به یک فقه اقلیت تبدیل شده است .

در جنوب ایران غالب اهل سنت ، پیرو فقه شافعی هستند . آیا این فقه شافعی با فقه شافعی قدیم یکی است یا دارای تفاوت است ؟

- هر مذهب و فقهی برای دوام آوری نیازمند تحول و همگامی با تغییرات زمانی است . تعداد زیادی از مذاهب اسلامی در طول تاریخ از بین رفته اند و فقط چند مذهب باقی مانده اند . لذا فقه هایی می توانسته اند از مسیر زمان به سلامت عبور کنند که تغییرات اجتماعی و نیازهای عصر خود را بپذیرند . فقه شافعی بصورت عام در جهان اسلام و بصورت خاص در جنوب ایران از این قاعده مستثنی نیست . فقه شافعی در جنوب دارای ریشه های تاریخی فراوانی است . فقها و علمای بزرگی در فقه شافعی از جنوب ایران برخاسته اند .

مدارس دینی زیادی بر مبنای فقه شافعی در جنوب ایران دایر بوده است . در دوران رشد تصوف در ایران ، از قرن 6 هجری به بعد ما شاهد ظهور صوفیان فقیه زیادی در منطقه لارستان ، جزایر هرمز و قشم و کرانه های شمالی خلیج فارس هستیم که مرجعیت علمی و دینی حوزه ی خلیج فارس و جنوب ایران را برعهده داشته اند . با وجود چنین ریشه هایی تاریخی و وجود فقها و علمای بزرگ شافعی مذهب در جنوب ایران و با وجود برقراری مدارس علوم دینی شافعی مذهب در این خطه و علیرغم اینکه اصول پایه ی فقه شافعی همواره در جنوب ایران، اصول فقهی غالب بوده است ، اما آنچه اکنون در جنوب ایران به عنوان فقه شافعی حاکم است ، بنا به ضرورت زمانه دارای تفاوت های اجتهادی زیادی با فقه شافعی تاریخی در این خطه می باشد .

در شرایط فعلی فقه شافعی در جنوب ایران ، به دو شاخه سنتی و جدید تقسیم می شود. شاخه سنتی ، همان وارث مدارس دینی قدیم هستند که آثارشان تا به امروز باقی مانده است، اما با گذر زمان ، غالب این مدارس نیروی انسانی و فقیه و حتی مدرس کافی ندارند، لذا فقه سنتی و تاریخی شافعی در منطقه جنوب گاها با استقبال چندانی مواجه نمی شود . مکتب جدید همان شورای عالی مدارس دینی اهل سنت جنوب و هیئت فتوا است که در اصول تابع مذهب شافعی است و تلاش می کند با رعایت اصول فقه شافعی و توجه به اصل اجتهاد در فقه ، به نیازهای اساسی جامعه پاسخ مناسب دهد .

آیا غالب فقها و مدارس دینی اهل سنت جنوب ایران در شرایط فعلی خود را شافعی مذهب می دانند؟

- در شرایط فعلی ما به دو دلیل شافعی مذهب هستیم: اول اینکه نمادهای مذهب شافعی را مثل قنوت، ده سلام در نماز تراویح و... حفظ کرده ایم و این نماد ها در واقع نماد مذهب شافعی هستند . دوم اینکه که ما از روش امام شافعی و شاگردانش در فقه استفاده می کنیم. روش فقهی امام جوینی و امام نووی که از فقهای بزرگ شافعی مذهب بوده اند، اکنون مورد توجه مدارس دینی اهل سنت جنوب و هیئت فتوا است . لذا در سطح کلان، شیوه ی فقهی هیچ مذهبی ، جای مذهب امام شافعی را در جنوب نگرفته است .

اگر در جنوب ایران غالب فقها از روش امام شافعی در فقه استفاده می کنند، پس چرا این فقها با شافعی مذهب های سنتی در جنوب اختلاف نظر دارند؟

ـ این اختلاف نظر، به تعریف و روش استنباط ما از متون دینی بر می گردد. ما از روش خود امام شافعی و شاگردان قوی او استفاده می کنیم ، مثل امام نووی و امام جوینی . اما مدارس دینی سنتی در منطقه ی جنوب با اینکه پرچم مذهب شافعی را برافراشته اند، بجای تکیه بر اصول و روش های اجتهادی امام شافعی ، به بعضی از کتب شاگردان و ائمه شافعی بسنده می کنند و انعطاف پذیری در اجتهاد از دین و متون دینی و همگامی آن با جامعه را به دست فراموشی می سپارند .

اما به هر حال چون این روش سنتی آنها در طول نسلهای مختلف در مدارس دینی اهل سنت تدریس شده است، غالبا تصور می کنند که این همان روش مذهب اصیل شافعی است، در حالی که چنین نیست. بطور کلی ، اعتقاد ما به اجتهاد در فقه است ، در حالی که علمای سنتی و قدیمی شافعی اعتقاد زیادی به آن ندارند . لذا برخی از این افراد به هر فتوای جدیدی که بر اساس اجتهاد صادر شود، اعتراض می کنند و آن را بدعت در فقه شافعی می دانند و آن را خارج از مذهب شافعی تلقی می کنند ، در حالی که چنین نیست و هدف ما خروج از فقه شافعی نیست، بلکه رعایت اصل اجتهاد است.

شاید برخی فقهای سنی شافعی مذهب تصور می کنند که روش جدید فقهی مذهب شافعی در منطقه جنوب ، از اصول فقه شافعی دور شده به فقه حنبلی یا سلفی نزدیک شده است .

ـ این تفسیر درست نیست، زیرا ما کتاب "ابو شجاع" را که کتاب پایه فقه شافعی است در مدارس دینی جنوب تدریس می کنیم، اما با اینکه پایه تدریس براساس فقه خود امام شافعی ( و نه برخی شاگردان او) قرار داده ایم، معتقد به اجتهاد در اصول فقه هستیم. مبنای اختلاف ما با شافعی مذهب های سنتی منطقه جنوب همین است و اگر مشابهت فقهی در برخی فتاوی با دیگر مذاهب وجود دارد ، این مشابهت ، علمی و اتفاقی است و به معنای پیروی از دیگر مذاهب نیست .

آیا شما معتقدید که امروزه در منطقه جنوب ، فقه سنتی شافعی در برخی حوزه ها بدلیل عدم استفاده از اجتهاد از شرایط روزعقب مانده است؟

اساس فلسفه ی فقه تأمین نیازهای روز و عملی مسلمانان است. شافعی مذهب های سنتی در منطقه جنوب ایران ، باب اجتهاد را بسته می دانند و نگاه مورثی و سنتی به فقه دارند، لذا فتوای آنها در بسیاری از موارد با نیازها و واقعیت های روز همخوانی ندارد.

آنها در شعار می گویند که امام شافعی آزاد اندیش بوده و تعصبی نداشته و به اجتهاد معتقد بوده اند، اما در عمل با هر گونه نوگرایی و اجتهاد در فقه مقابله می کنند. برخی شافعی مذهب های سنتی در منطقه جنوب باید به این تضاد پایان دهند تا روش فقهی آنها در جامعه مقبولیت داشته باشد.اصول فقهی امام شافعی بر مبنای گفتمان درون مذهبی بنا شده است و باید اجازه چنین گفتگویی را به سایر علمای شافعی مذهب بدهند تا اجتهاد را در فقه شافعی وارد کنند .

از طرفی برخی پیروان روش سنتی فقه شافعی، شهامت تحقیق در فقه شافعی و عبور از آموزه های سنتی و موروثی را ندارند و دیدگاه شاگردان امام شافعی را دیدگاه خود امام شافعی می دانند، در حالی که چنین نیست . اگر واقعاً آنها بدنبال شناخت و تعلیم فقه امام شافعی هستند باید به همه ی اقوال و فتاوای شاگردان امام شافعی توجه داشته باشند و در مورد فتوای خود امام شافعی نیز تحقیق کنند.

آیا مذهب شافعی جنوب با مذهب شافعی دیگر مناطق مثل کردستان، عراق و مالزی فرق دارد؟

ـ بله، در آراء فقهی میان آنها تفاوت وجود دارد. زیرا مذهب شافعی توسط یکنفر توسعه پیدا نکرده است ، بلکه توسط شاگردان مختلف امام شافعی در مناطق مختلف توسعه پیدا کرده است. پس طبیعی است که در برخی موارد اختلاف وجود داشته باشد، اما در اصول و مبنا همه یکی هستند و اشتراکات آنها زیاد است، بطوری که می توان گفت ترکیب کلی اصول فقهی همه آنها یکی است .

در دوران فعلی، دسته بندی فقهی را در میان اهل سنت جنوب چگونه می بینید؟

الان سه گروه مهم فقهی در جنوب ایران وجود دارند. شافعی مذهب های سنتی، هیئت فتوای علمای اهل سنت جنوب و منتسبین به سلفی گری و غیر مذهبی ها، که اعتقاد به مذهب خاصی ندارند و معتقدند که باید فرا مذهبی و بر مبنای حدیث عمل کرد . این سه گروه مهمترین دسته بندی فقهی را در جنوب ایران تشکیل می دهند.

آیا برای مدارس دینی اهل سنت جنوب ، مهم است که شافعی مذهب خوانده شوند؟

ـ برای مدارس دینی جنوب و هیئت فتوا نام مهم نیست. اما هر فتوایی باید براساس یک پایه و اصولی بنا شود. پایه و اصول ما در اهل سنت جنوب، فقه شافعی است. اما نه با نگاه سنتی و محدود ، بلکه براساس تحقیق فقهی در اصول فقه شافعی و رعایت اصل اجتهاد . در اختلافات فقهی، قول مذهب شافعی برای ما ارجحیت دارد.

ـ در شرایط فعلی رابطه ی فقه شافعی با سلفیت را چگونه ارزیابی می کنید ؟

ـ اگر منظور سلفی گری به معنای عام آن است که همه ی مذاهب اهل سنت در طول تاریخ به دنبال پیروی از سلف صالح بوده اند و ما نیز چنین هستیم. سلف صالح برای ما الگو هستند . اما اگر منظور از سلفی گری به معنای یک روش فقهی جدید و امروزی است ، فقه شافعی حاکم در جنوب ایران با سلفیت اختلاف نظر دارد . چرا که سلفیت به معنای مصطلح امروزین آن تاکید بر سلفی گرایی و ظاهر گرایی دارد که به نظر ما این دیدگاه با مقاصد شرع و روش سلف صالح معارض است .این موضوع را شما در قضایای عملی و فتواهایی مانند پوشش زنان می توانید ببینید ، که در این گونه فتواها ، میان فتوای هیئت فتوای علمای اهل سنت جنوب با فتواهای سلفی ها تفاوت وجود دارد . اما هنگامی که شما به اجتهاد روی می آورید، بطور ناخواسته ممکن است اجتهاد شما در برخی موارد، به اجتهاد دیگر مذاهب نزدیک شود و این شرایط برای همه ی مذاهب وجود دارد. در برخی موارد حتی فتوای حنابله و سلفی ها به شیعه نزدیک است، ولی این به معنای هماهنگی میان آنها نیست . شما در عمل می بینید که برخی فتاوای شیعه و فتاوای فقهای حنبلی مانند ابن تیمیه سازگاری کامل دارد ، مثل مساله ی طلاق ثلاثه که کل ائمه ی اربعه معتقد به این هستند که با یک لفظ سه طلاق واقع می شود ، اما فقه شیعه و فقه سلفیت چنین اعتقادی ندارند .

 

در شرایط فعلی رابطه و مرز میان مدارس دینی اهل سنت در جنوب با سلفیت چگونه است ؟ 

ـ سلفی ها به دسته های مختلفی تقسیم می شوند. مادامی که بحث آنها علمی بوده و کارشان مبنای فقهی داشته باشد، ما آنها را می پذیریم، زیرا ما معتقدیم که پایه ی فقهی آنها مذهب حنبلی است و حنابله یکی از چهار مذهب اهل سنت هستند. ما بدنبال دیکتاتوری مذهبی نیستیم و آراء فقهی دیگر مذاهب برای ما قابل احترام است. ولی هنگامی که بحث سلفی های تندرو و تکفیری ها مطرح شود، ما آنها را تحمل نخواهیم کرد. حتی یک نفر آنها را ، زیرا بحث ما مدارای مذهبی است نه عینیت بخشیدن به دیدگاه تکفیری ها و حذف مذهبی دیگران . هر تفکر مذهبی در میان اهل سنت از هر طیفی که باشد ، هنگامی که این قاعده را بپذیرند در مدارس جنوب جایی دارند و ما از توان آنها استفاده می کنیم، و اگر نپذیرند و بدنبال حذف دیگران باشند جایی در سیستم اهل سنت جنوب نخواهند داشت .

ـ آیا نگران این نیستید که طلاب شما که در کشورهای عربی درس می خوانند سلفی شوند و برای شما ایجاد مشکل کنند؟

ـ ما منکر آن نیستیم که در برخی کشورها مثل عربستان جو عمومی سلفی است، ولی اینطور نیست که همه مدرسان و اساتید آنجا سلفی باشند. مدرسان شافعی و حنفی هم آنجا هستند. در مدارس دینی کشورهای عربی بهترین اساتید اهل سنت جهان را دعوت می کنند. پس اینگونه نیست که همه ی طلاب، سلفی تربیت شوند. البته در برخی کشورها مثل عربستان برخی تبلیغات سوء علیه شیعیان وجود دارد که این تبلیغات بیشتر سیاسی است تا مذهبی . در مقابل برخی کشورهای عربی نیز رویه ی مدارا را در میان مذاهب مختلف در پیش گرفته اند.

در برخی کشورهای عربی اوقاف جعفری مستقل است و دولت برای فعالیت مذهبی به آنها امکانات دولتی می دهد تا بتوانند مسائل مذهبی خود را پیش ببرند.الگویی که می تواند در دیگر جوامع چند مذهبی مفید باشد. در حال حاضر غالب طلاب در جنوب ترجیح می دهند تحصیلاتشان را در همین مدارس جنوب بگذرانند تا این که برای تحصیل به کشورهای خارجی سفر کنند . ضمن اینکه خیلی از طلاب که قصد تحصیلات تکمیلی دارند هم مقصد اولشان کشورهایی مثل مالزی یا سودان است- که در آنجا فقه شافعی و مالکی حاکم است-نه عربستان . بدلیل شرایط پیش آمده در روابط سیاسی بین دو کشور ایران و عربستان ، پذیرش طلبه ی اهل سنت از ایران در این کشور بسیار کم شده است ، زیرا دولت عربستان در نوع رفتار سیاسی و اداری میان ایرانیان ، اعم از سنی و شیعه تفکیکی قائل نیست و برای تحصیل طلاب اهل سنت در کشور عربستان محدودیت های زیادی وجود دارد . ما اهل سنت جنوب در سال های اخیر تلاش کرده ایم با تقویت و بروز رسانی مدارس دینی اهل سنت جنوب نیاز سفر به خارج برای تحصیل علوم دینی را در فقه اهل سنت به حداقل برسانیم هر چند که عملیاتی کردن این تدبیر هم مشکلات خاص خود را دارد. البته این نکته را هم نباید از نظر دور دانست که وقتی می گوییم علما و شیوخ عربستان ، به این معنا نیست که همه ی شیوخ آنجا تندروی را ترویج می کنند ، بلکه آنجا هم تکثر و دیدگاه های مختلف فقهی وجود دارد ، هر چند ممکن است بطور مساوی امکان بروز نداشته باشند .

 شما گفتید سیستم مذهبی حاکم بر اهل سنت جنوب با روش سلفی ها فرق دارد. بطور کلی از نظر اهل سنت(جنوب) ، سلفی ها چه گروهی هستند؟

اگر نگاه تاریخی به سلفی ها داشته باشیم آنها همواره وجود داشته اند. آنها همان ظاهریون قدیم هستند. بسیاری از آنها ظاهر قرآن و حدیث را می گیرند و فتوا می دهند. در حالی که ما به استنباط فقهی بر مبنای شیوه ی خاص فقهی معتقدیم . به همین دلیل اکثر فتاوای مذهب سلفی تا حدی سخت گیرانه است. در واقع آنها ظاهریون دوران ما هستند و همواره در طول تاریخ طرفدارانی داشته اند. تقریبا پیروان همه ی مذاهب به نحوی با مساله ی نص گرایی و ظاهر گرایی روبرو بوده اند . اخباریون در مذهب جعفری نمونه ای از این نص گرایی محض هستند که برداشت خاص خود را از متون دارند و با دیدگاههای فقهی پیچیده، میانه خوبی ندارند .

ـ دلیل تفاوت فقهی اهل سنت جنوب با مذهب سلفی های امروزی چیست؟

تفاوت فقهی موجود به دو دلیل است. اول اینکه امام شافعی یک فقیه بود که در جهان اسلام مطرح شد و کتاب فقهی مشخص داشت. کتب فقهی امام شافعی دارای اعتبار بالایی در دانش فقه هستند و شخص ایشان اولین کسی بود که برای فقه،اصولی را تدوین کرد . بزرگترین کتابهای امام شافعی کتاب "رساله" و "ام"هستند . اما امام احمد یک محدث قوی بود و با اینکه فتواهای زیادی داشت، ولی کتاب فقهی نداشت. سلفی های امروز بیشتر مرجع مورد استدلال شان احادیث نبوی است که این موضوع هم اگر مورد بررسی تاریخی قرار گیرد ، بر می گردد به ماهیت مذهب حنبلی و شخصیت علمی خود امام احمد . همانطور که می دانید امام احمد محدثی چیره دست بود و یادگاری که از ایشان باقی مانده است ، کتاب "مسند" ایشان است که در آن احادیث رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را جمع آوری کرده است .

بیشتر کسانی که امروزه به سلفی مشهورند ، پایه ی فقهی شان ، روش امام احمد است و در واقع روش اهل حدیث را آن هم به شکل ظاهری انتخاب کرده اند . اما آنچه در جنوب ایران بیشتر معمول است ، عمل به شیوه ی اصولی و روش فقهی امام شافعی است که مبنای آن تکیه بر قرآن و سنت و استمداد از عقل در پی ریزی قواعد عملی برای استنباط شریعت و دریافت مقصد شارع است . اینجاست که فقه سلفی امروزی بر مبنای فقه حنبلی بنا می شود، نه فقه شافعی و حنفی و مالکی. الان هم سلفی های امروزی هر کدام که در حدیث قوی باشند به استناد دانش حدیث ، خود را فقیه می دانند و فتوا می دهند ، در حالی که در فقه شافعی چنین نیست و فقیه بودن با محدث بودن از منظر تسلط بر علم فقه کاملاً فرق دارند.

چرا در جنوب  تلاش نمی شود که میان فقه  شافعی حاکم بر مدارس جنوب و سلفی ها مرز بندی مشخصی وجود داشته باشد ؟

ـ مرزی بندی به معنای تفاوت فقهی است نه تخریب و تنش و درگیری و موضع گیری علیه دیگران. آنها (سلفیها) به عنوان یک شاخه فقهی (که متکی بر حدیث هستند) وجود دارند و در حدود خود قابل احترامند و برخی فتاوای آنها از فتاوای دیگر مذاهب جلوتر است، اما ما با آنها تفاوت داریم. هیئت فتوا مستقل فتوا می دهد و کاری به فتوای سلفی ها در دیگر نقاط دنیا ندارد. به عنوان نمونه در همین بحث شروع و پایان ماه رمضان، سلفی ها معتقد به رؤیت ماه هستند و هیئت فتوای علمای اهل سنت جنوب معتقد به محاسبه ریاضی ماه . با این وجود هیئت فتوای علمای اهل سنت جنوب گاهی متهم به بدعت در فقه شافعی و تخریب می شود. در حالی که در بحث رمضان شافعی های سنتی و سلفی ها با هم مشترکند و هر دو معتقد به رؤیت ماه هستند و در مجموع نظری بر خلاف هیئت فتوای علمای اهل سنت جنوب دارند .

دیدگاه شما نسبت به نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی حاکم بر کشور چیست؟

ما معتقدیم این کشور ، این سرزمین و این نظام متعلق به همه ایرانیان است . نباید قضایا را به گونه ای تفسیر کرد یا به گونه ای عمل کرد که بخشی از جامعه به سادگی از معادلات حذف شوند و یا از حقوق خود محروم شوند . ما پایبند به قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران هستیم و در امور کلی از آن تبعیت می کنیم . ما اهل سنت ایران هستیم و متعلق به این سرزمین هستیم و کشور خود را دوست داریم . فقه اهل سنت دارای ریشه های تاریخی در ایران است و برای قرنها مذهب غالب مردم این سرزمین از مذاهب اهل سنت فقه شافعی بوده است . بزرگترین شخصیت های تمدن ایرانی که هویت ایرانی مثل دانش ، ادبیات  فلسفه را برای ما به میراث گذاشته اند ، پیرو یکی از مذاهب اهل سنت و در راس آنها مذهب شافعی بوده اند .

در شرایط فعلی ، ما اهل سنت ایران در مسائل فقهی طبق فقه خودمان عمل می کنیم . نباید به فتوای ما در امور فقهی انتقاد شود ، زیرا قانون اساسی چنین حقی را برای مذاهب اهل سنت به رسمیت شناخته است . در قانون اساسی کشور ما بر آزادی مذهبی دیگر مذاهب اسلامی تأکید شده است . در عمل نیز مسئولین باید به این قانون پایبند باشند و دگرزیستی فقهی و استقلال مذهبی اهل سنت را به رسمیت بشناسند و از ترویج مبانی ای که با اصول فقهی و مذهبی اهل سنت همخوانی ندارد ، در میان اهل سنت جلوگیری کنند ، زیرا دخالت یک مذهب در مذهب دیگر مشکل آفرین است و سبب تشدید اختلافات می شود./منبع: مجتمع دینی شهرستان بستک